Shiitake Mantarı Yetiştirme Teknikleri

Kütük Kültürü

Ağaç Türünün Seçimi ve Kütüklerin Hazırlanması

Shiitake’nin kütük kültürü için yaprağını döken geniş yapraklı ağaç türlerinin (Fagaceae familyasından meşelerle, Betulaceae familyasından gürgenler ve diğer bazı türler: kayın, huş, kavak, kestane vb..) ölü odunları uygundur.

Shiitake’nin kütük kültürü için en uygun ağaç türleri (Lee 1980, Quimio ve ark. 1990).

Acacia magium
Alnus farmasona
Alnus serrulata
Betula lutea
Betula nigra
Carpinus laxiflora
Carpinus tschonoskii
Carya cordiformis
Castanea crenata
Castanea dentata
Castanopsis cuspidata
Castanopsis sieboldii Cyclobalanopsis ocuta
Cyclobalanopsis glauca
Clobahmopsis myrisinifolia
Fagus grandifolia
Lithocarpus densiflorus
Ostrya Virjinyana
Pasania brevicaudata
Platycarya strobilacaea
Quercus acutissima
Quercus alba
Quercus borealis
Quercus chyrsolepis
Quercus coccinea
Qitereus crispula
Quercus dentata
Quercus fulcata var. pagodaefolia
Quercus garryyana
Quercus imbricaria
Quercus kellogii
Quercus laurifolia
Quercus lobata
Quercus lyrata
Quercus macrocarpa
Quercus marilandica
Queixus michauxii
Quercus nigra
Quercus palustris
Quercus phellos
Quercus prinus
Quercus serrata
Quercus shumardii
Quercus stellata
Quercus variabilis
Quercus velutina
Quercus virginiana
Salix nigra
Ulmus americana
Ulmus rubra

NOT: Bu listede en uygun ağaç türleri esas alınmıştır.

evde-shiitake-yetistir1

Shiitake saprofit bir mantardır ve besinlerini absorbe yoluyla bulunduğu ortamdan hazır olarak alması gerekmektedir. Bu bakımdan kültür kütükleri özden ziyade daha fazla canlı odun kısmına sahip olmalıdır.

Kütük kültüründe kütüğün yaşı ve kalınlığı ne dursa olsun içinde misel gelişerek mantar oluşturacaktır. Bununla beraber ticari bir işletmede uniform büyüklükte kütükleri kullanmak daha uygun olacaktır. Yaşlı ağaçların kalın kütükleri yüksek verimle kaliteli mantarlar oluştururken, kütüğün ömrü de uzun olmakta, ancak genç ve ince kütükler küçük şapkalı mantarlar üretmekte ve ömürleri sadece 2-3 yıl sürmektedir. Genç kütükler ince kabuklu ve küçük özlüyken yaşlı kütükler kalın kabuklu ve daha fazla canlı odun kısmına sahiptir. Bu nedenle kütük kültüründe ortalama 15-20 yaşında, 9-18 cm çapındaki bir standart ile birlikte genç ve yaşlı ya da ince ve kalın odunlu, karıştırılmış kütükleri kullanmak daha iyi bir uygulamadır.

Kültür kütüklerinin hazırlanması amacıyla ağaçların en uygun kesim zamanı geç sonbaharla yaprakların dökülmesinden ilkbaharda ağaçlarda su yürüyünceye, tomurcukların uyanmasından hemen önceki döneme kadar geçen ara dönemdir. Sonbaharda ağaçların yapraklarının 1/3 ünün dalda kırmızıya döndüğünde karbonhidrat ve diğer organik madde miktarı en yüksek düzeydedir ve kış süresince besinler gövde ile kabukta depolandığı, ağacın besinini yapraklara harcamadığı için kesimler bu sürede yapılmalıdır. Diğer taraftan bu dönemde yapılan kesimin iki avantajı ise boş iş gücünün değerlendirilmesiyle, toprakta kalan kök kütüklerinin yeniden filizlenerek yeni ağaçların büyüyebilmesidir.

Birçok araştırıcının birleştiği genel görüş, ağaçların kesildikten sonra türlere ve bölgelere göre 20-30 gün orman içerisinde bırakılarak, nem içeriklerinin % 50-60’dan misel gelişimi için uygun olan % 40-45’e düşürülmesi ve daha sonra ağaçlardan kültür kütüklerinin hazırlanması şeklindedir. Kültür kütükleri dünyanın bir çok bölgesinde 8-20 cm çap ve 1.0-1.2 m uzunlukta kesilerek hazırlanmakta, 25 cm’den daha büyük çaplı kütüklerin kullanılmadan önce 2’ye kesilmesi önerilmektedir (Lee 1980, Royse 1985, Campbell ve Slee 1988).

Shiitake

Aşılama ve Misel Gelişimi

Kültür kütüklerinin hazırlanmasından sonra aşılama işlemi gerçekleştirilir. Aşılama, kütüklere 1-1.5 cm çap ve 1.5-2.0 cm derinlikte açılacak deliklere tanegoma (misel gelişmiş odun çivisi) ya da talaş tohumluk miselin yerleştirilmesi şeklindedir. Bu formül ile hesaplanmaktadır.

Açılan her bir delik için bir tane tanegoma ya da 1 m3 odun için 2 kg talaş miseli yeterli olmaktadır. Deliklere tohumların yerleştirilmesi sırasında tanegomalar bir çekiç veya tokmak yardımıyla çakılabilir. Diğer taraftan talaş miselde, miselin fiziksel zarara uğramaması için fazla bastırılmadan deliğe inokule edilmesi gerekmektedir. Aşılama işlemi sonrasında evsparasyonu önlemek üzere deliklerin üzeri parafin veya balmumu ile kapatılmalar.

Shiitake mantarının miseli 5-32 °C, optimum ise 20-21 °C’de gelişmektedir. Kış ayları içinde yapılacak aşılamalarda misel gelişemez. Bu nedenle tohum aşılaması günlük sıcaklığın en düşük 5 °C olduğu bir dönemde yapılmalıdır. Genellikle kütük kültüründe Mart ve Nisan ayları inokulasyon için uygun bir zamandır ve sıcaklığın artmasıyla beraber Haziran ve Temmuz aylarında misel sürekli gelişecek ve sonbahara kadar odun İçerisinde epey ilerlemiş olacaktır. Shiitake’nin bu sistemle yetiştiriciliğinde misellerin gelişimi için kütükler bahçe, koru, orman gibi, uygun bir alana yerleştirilmelidir. Miselin iyi gelişmesi için bu alanın sıcaklığı 20-28 °C, nem %60-65 olmalı ve çoğunlukla yaprağını dökmeyen agaç türlerinin bulunduğu alanlar misel gelişme yeri olarak seçilmelidir. Sıcak bir yaz günü hafif bir uyku almak için uygun olan yerin misel gelişimi için de uygun olduğu söylenebilir. Yazın direk güneş ışığının kütükleri kurutması sözkonusu olduğundan, gelişme bahçesi olarak % 30-40 oranında bir güneşlenmeye sahip doğu veya güneydoğu yamaçları tercih edilmelidir. Kültür kütükleri bu bahçeye 15-20 kütük 1 m2 yere gelecek şekilde yerleştirilmeli, havanın çok kuru olduğu durumlarda istiflerin üzeri hasır, saman yaprak veya plastik gibi materyallerle örtülmeli ve hava neminin %30’un altına düştüğü durumlarda bir miktar sulama yapılmalıdır. Kütüklerin istiflenmesi değişik şekillerde yapılabildiği gibi, nemin az olduğu bölgelerde kurumayı önlemek amacıyla misel gelişimi için üzeri hasır kaplı basit gölgelikler veya seralardan yararlanılabilinir.

Kültür kütüklerinde miselin gelişimi aşılama noktalarından itibaren ortaya çıkacak ve inokulasyondan 40-50 gün sonra deliklerin iç kısmı ile kabuk kısmında miselin beyaz renkte bariz şekilde gelişimi gözlenecek, bu renk ardından koyu kahverengiye dönüşerek kütüklerde mantarın kendine has kokusu hissedilecektir.

Hasat

Kütük kültüründe kullanılan ırk ve ekolojik koşullara bağlı olarak Shiitake mantarının misel gelişimi 6 ay ile 2 yıllık bir dönemi kapsamaktadır. Misel gelişme sonrası kütükler hasat bahçesine taşınarak burada m2’ye 10-12 kütük hesabıyla daha seyrek aralıklarla ve toprakla daha dik açı olacak şekilde yerleştirilmeli, hasat işlemlerinin kolay yapılabilmesi için kütükler dayandırıldıkları elemanlara bağlanmalıdır. Bu dönemde hasat bahçesinin nemi daha yüksek (%80-90), sıcaklığı ise daha düşük (8-20 °C) olmalıdır.

evde-shiitake-yetistir2

Hasat döneminde aylık 100-150 mm’lik yağışa ihtiyaç duyulmaktadır. Yetersiz nem ya da kuvvetli rüzgar ile ortaya çıkan bu koşullar mantarın gelişmesini geciktirdiğinden sıcak havalarda kütüklerin üzerine zaman zaman su püskürtülmelidir. Diğer taraftan bu aşamada %30 oranında bir güneş ışığı mantar oluşumunu teşvik etmektedir. Kütük kültüründe en büyük problemlerden birisi yüksek neme bağlı olarak ödün dokusunda yeşil küflerin gelişmesidir. Bu bakımdan koruyucu önlem olarak kütüklerin yerleşim biçimine özen gösterilmeli ve kütükler iyi havalanacak düzeyde yerleşim planı yapılarak sulama miktarı dikkatle kontrol edilmelidir.

Shiitake yetiştiriciliğinin bu yönteminde ilk hasat misel aşılamasından sonra 6. aydan itibaren 2. yıla kadarki herhangi bir dönemde yapılabilmekte, bununla beraber en yüksek verim 3. ve 4. yıllarda alınırken, üretim aşılamadan sonra 6. veya 7. yılda tamamlanmaktadır. Doğa’da gerçekleştirilen bu tip yetiştiricilik tarzında ilkbahar ile sonbahar olmak üzere 2 flaş dönemi söz konusudur ve kütük kültürü mantarın yıl boyu taze tüketilmesini önlemektedir.

Akiyama ve ark. (1974), kültür kütüklerinin sonbaharda hazırlanarak, inkubasyonun kış aylarında sera koşullarında gerçekleştirilmesi ile kütükleri soğuk suyla ıslatma programının ayarlanmasıyla yıllık flaş sayısının 4’e kadar çıkarılabileceğini belirtmektedirler.

Hasat, kütüklerden bir bıçak yardımıyla elle yapılmalıdır. Hasat büyüklüğü taze tüketim için şapkanın %50-60, kurutmalık tüketim için ‘ 70-80’inin açıldığı dönemdir.

Shiitake’nin kütük kültürü ile yetiştiriciliğinde 6 yıl boyunca 100 kg odundan 6-35 kg veya 1 m3 odundan 15-25 kg kadar kuru mantar elde edilebilmektedir (Leatham 1982, Oei 1996).
Hiromoto (1991), 13 cm çap ve 122 cm uzunluğunda bir kütüğün yaklaşık 13.5 kg kadar geldiğini ve uygun şartlarda yılda ortalama 700 g ile 6 yılda böyle bir kütükten toplam 4 kg mantar hasadının mümkün olduğunu bildirmektedir.

Konu İle İlgili Diğer Faydalı Bağlantılar

  1. Shiitake Mantarı hakkında bilgilendirici yazı
  2. Shiitake Mantarı hakkında bir makale
  3. Evde Shiitake Mantarı Yetiştiriciliği hakkındaki yazı
  4. Shiitake Mantarı Tohumluk Misel Üretimi hakkında yazı

Yararlanılan Kaynak: M. Ertuğrul İlbay
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü

  1. Pingback: Evde Shiitake Mantarı Yetiştiriciliği | www.mantar.pro © Mantar Uzmanı

  2. Pingback: Shiitake Mantarı Tohumluk Misel Üretimi | www.mantar.pro © Mantar Uzmanı

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir